Bài 6: Sử dụng AI có trách nhiệm trong học tập và nghiên cứu

Author

Nguyễn Hoàng Vũ

Tài liệu này hỗ trợ tải xuống phiên bản PDF học phần được.

📥 Tải bản PDF

CHÍNH SÁCH SỬ DỤNG AI TẠI ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng hiện diện sâu rộng trong đời sống học thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) đã chủ động xây dựng khung chính sách định hướng sinh viên sử dụng AI một cách có trách nhiệm, thay vì phó mặc hoặc cấm đoán hoàn toàn. Chính sách này xoay quanh hai trọng tâm chính:

  • Trang bị năng lực AI cho sinh viên ngay từ đầu: Từ khóa tuyển sinh 2025, toàn bộ sinh viên chính quy của ĐHQGHN được yêu cầu hoàn thành học phần trực tuyến “Nhập môn Công nghệ số và Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo”. Mục tiêu của học phần không chỉ là giới thiệu công cụ mà còn hình thành tư duy số, khả năng đánh giá, lựa chọn và sử dụng AI một cách có chủ đích trong từng bối cảnh học tập cụ thể.

  • Nguyên tắc đạo đức và liêm chính học thuật: ĐHQGHN khẳng định AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không phải tác giả. Mọi nội dung có sự tham gia của AI tạo sinh đều phải được khai báo minh bạch trong phần phụ lục hoặc lời chú thích của bài nộp. Sinh viên chịu trách nhiệm toàn phần về tính chính xác, logic và tính trung thực của sản phẩm học thuật cuối cùng, bất kể AI đã đóng góp ở mức độ nào trong quá trình tạo ra nó.

THỰC HIỆN MỘT NHIỆM VỤ HỌC THUẬT VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA AI

Nhiệm vụ được chọn

Nhiệm vụ được chọn là viết bài luận phân tích ngắn về vai trò của trí tuệ nhân tạo trong học tập của học sinh, sinh viên.

Prompt được sử dụng

Để đảm bảo AI hỗ trợ đúng hướng và phù hợp với đối tượng tiếp nhận, em áp dụng kỹ thuật role-prompting & constraints:

“Đóng vai một chuyên gia nghiên cứu giáo dục đại học, hãy lập dàn ý chi tiết cho một bài luận về vai trò của AI trong học tập. Đối tượng hướng đến là giảng viên và hội đồng đánh giá học thuật. Nội dung cần tập trung phân tích sự cân bằng giữa các lợi ích (như cá nhân hóa học tập, hỗ trợ nghiên cứu) và những thách thức cốt lõi (như suy giảm tư duy phản biện, nguy cơ đạo văn). Kết thúc bằng một phần đề xuất giải pháp thực tiễn.”

Đầu ra của AI

AI trả về một khung dàn ý có cấu trúc 3 phần rõ ràng:

  • Mở bài: Đặt vấn đề về sự hiện diện ngày càng sâu rộng của AI trong môi trường giáo dục và tính cấp thiết phải định hướng sử dụng đúng đắn.
  • Thân bài:
    • Phần 1 - Lợi ích cốt lõi: AI tăng tốc độ tra cứu tài liệu, đóng vai trò như gia sư ảo 24/7, hỗ trợ cá nhân hóa lộ trình học tập theo năng lực từng người.
    • Phần 2 - Thách thức và hệ lụy: Nguy cơ thui chột tư duy phản biện do luôn có sẵn “đáp án”, sự phụ thuộc công nghệ, và nguy cơ đạo văn không chủ đích.
    • Phần 3 - Góc nhìn giải pháp: Đề xuất cho cả sinh viên lẫn giảng viên trong việc thiết kế quy trình học tập và đánh giá thích ứng với thời đại AI.
  • Kết bài: Kêu gọi thái độ sử dụng AI có trách nhiệm — xem AI là đối tác tư duy, không phải người thay thế.

Đánh giá đầu, Chỉnh sửa và tích hợp

  • Dàn ý AI cung cấp có logic dẫn dắt tốt và bao quát được các chiều cạnh chính của đề tài. Tuy nhiên, phần Thách thức còn khá chung chung, thiếu ví dụ thực tế và chưa chạm đến những hiện tượng đang diễn ra trong thực tiễn học đường như sinh viên sử dụng AI để vượt qua bài kiểm tra tự luận mà không thực sự hiểu bài. Phần Giải pháp cũng còn mang tính kêu gọi hơn là đề xuất cụ thể có thể thực thi được.

  • Em sử dụng khung dàn ý của AI, sau đó:

    • Loại bỏ các nội dung chung chung ở phần thách thức, thâm luận cứ và dẫn chứng cụ thể
    • Viết lại bằng ngôn ngữ học thuật phù hợp
    • Kiểm tra tính logic, độ chính xác & tính phù hợp

Trích dẫn minh bạch

Việc sử dụng AI được khai báo rõ trong phần Phụ lục của bài luận:

“Bài làm có sự hỗ trợ từ Google Gemini ở giai đoạn lập dàn ý. Toàn bộ nội dung văn bản là do tác giả tự viết.”

PHÂN TÍCH CÁC VẤN ĐỀ ĐẠO ĐỨC

Ranh giới giữa hỗ trợ hợp lý và gian lận học thuật

  • Hỗ trợ hợp lý: Dùng AI để gợi ý hướng tiếp cận, tạo dàn ý, giải thích khái niệm hoặc kiểm tra lỗi ngữ pháp. Sinh viên vẫn phải tự nghiên cứu, tự lập luận và tự viết ra sản phẩm cuối cùng.
  • Gian lận học thuật: Để AI tạo ra toàn bộ nội dung và nộp dưới tên mình mà không khai báo. Hành vi này không chỉ vi phạm quy định mà còn tự tước đi cơ hội phát triển tư duy của chính người học.

Vấn đề quyền sở hữu trí tuệ và trích dẫn

Các mô hình ngôn ngữ lớn được huấn luyện trên lượng dữ liệu khổng lồ từ internet, bao gồm nhiều tài liệu có bản quyền. Điều này tạo ra một rủi ro tinh vi: đầu ra của AI đôi khi vô tình tái tạo các đoạn văn bản hoặc ý tưởng của tác giả khác mà không ghi nguồn. Nếu sinh viên sử dụng nguyên văn đầu ra này, họ có thể rơi vào bẫy đạo văn không chủ đích. Khai báo rõ sự tham gia của AI trong sản phẩm học thuật vì vậy không chỉ là yêu cầu của nhà trường mà còn là trách nhiệm đạo đức với cộng đồng tri thức.

Tác động lâu dài đến quá trình phát triển kỹ năng

  • Đây là vấn đề đáng lo ngại nhất về mặt dài hạn. Khi luôn có sẵn một công cụ sẵn sàng đưa ra câu trả lời, người học dễ dàng bỏ qua giai đoạn vật lộn với vấn đề & mất đi cơ hội rèn giũa tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề.
  • Sự phụ thuộc quá mức vào AI không chỉ làm yếu đi năng lực cá nhân mà về dài hạn còn ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực của toàn xã hội.

BỘ NGUYÊN TẮC CÁ NHÂN

Từ quá trình thực hành và suy nghĩ trong bài báo cáo này, em tự đặt ra cho mình năm nguyên tắc sử dụng AI trong học tập:

  1. Luôn kiểm chứng thông tin do AI tạo ra. AI có thể tự tin trả lời sai, đặc biệt với các số liệu, trích dẫn và sự kiện cụ thể. Không chấp nhận đầu ra của AI như một sự thật hiển nhiên.
  2. Minh bạch và trung thực. Khai báo rõ ràng mọi sự tham gia của AI trong quá trình tạo ra sản phẩm học thuật, dù chỉ ở mức lập dàn ý.
  3. Sử dụng prompt có tư duy. Chất lượng câu hỏi quyết định chất lượng đầu ra. Đầu tư thời gian vào việc xây dựng câu hỏi tốt cũng chính là đầu tư vào kỹ năng tư duy.
  4. Tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ. Không sử dụng AI để sao chép, tái tạo hoặc biến tấu tác phẩm của người khác mà không ghi nhận nguồn gốc.
  5. AI là trợ lý, không phải người thay thế. Mọi sản phẩm nộp lên phải phản ánh được tư duy và sự hiểu biết của chính mình.

INFOGRAPHIC